પ્રભુ તમારા પગલે પગલે...



18th April 2018
વિશાળ પથ્થરોથી શુશોભિત ગિરિમાળા વચ્ચે એક સુંદર નદી વહી રહી હતી…
તેનું પારદર્શી જળ, જાણે સૂર્યાસ્ત ના કેસરિયા રંગથી રંગાઈ ગયું હતું…
ખળ-ખળ કરતા નિર્મળ જળ, પક્ષીઓના મધુર કલરવ સાથે તાલ પુરાવી રહ્યા હતા…
મંદ-મંદ વહેતો મીઠો પવન તાલવૃક્ષો ના પાંદડાઓ ને ડોલાવી રહ્યો હતો…
ગોચરનાં ઢોરઢાંબર ધીરે-ધીરે ધૂળ ઉડાળતા પોતાની મસ્તીમાં ચાલી રહ્યા હતા..
તેમના ગળે બાંધેલી ઘંટડી મીઠો રણકાર કરી રહી હતી…
ભૂમિની ધૂળ સુવર્ણમય હતી - તેની સુવાસમાં ભીની માટી જેવી આલ્હાદ્કતા પ્રસરી રહી હતી…
એવું લાગતું હતું કે કુદરત આ ધરતી પર સંપૂર્ણપણે ન્યોછાવર થઇ ગઈ હતી ...
તેનું બધુજ સૌંદર્ય આ ભૂમિને વારી દીધું હતું..
આવા નયનરમ્ય વાતાવરણમાં ચાલવાનો આનંદ અનેરો હતો,
થોડું આગળ ચાલતા, પગદંડીની ધૂળ ભરેલી માટીમાં એક અનુપમ પગલાંઓ ની છાપ દ્રષ્ટિગોચર થઇ,
તે કોઈ સામાન્ય ચરણ ચિન્હ લાગ્યા નહિ... તેમાંથી અલૌકિક તેજ પ્રસરતો હતો !
આવા ઘનઘોર વનમાં કયા દિવ્ય પુરુષે પગલાં પાળ્યા હશે ?
શું આ મારા દેવાર્ય હશે ?
મારું કુતુહુલ જાગ્યું; તે અદ્ભૂત ચરણો ની પાછળ રહેલ દિવ્ય શક્તિની ખોજમાં હું તે રસ્તો અનુસરતો ગયો...
સૂર્ય આથમવાની તૈયારી માં હતો, વૃક્ષોની હારમાળા વચ્ચે તેનું આંશિક રૂપ દેખાતું હતું ,
મેં ગતિ વધારીને પૂર્વ દિશામાં જઈ રહ્યા ચરણ ચિન્હ તરફ દૌડ મૂકી ,
શ્વાસ હવે ફૂલી ગયો હતો, પણ પગમાં અંશ માત્ર પણ થાક ન હતો,
અમુક ક્ષણોમાં અંધકાર છવાય ગયો...રમણીય એવું આ વન, ભયભીત કરતું થઇ ગયું....
ભય તેની પરાકાષ્ટાએ પહોંચે તે પહેલા દૂરમાં એક તેજ પુંજ દેખાયો !
સૂર્ય તો આથમી ગયો તો આ પ્રકાશ ક્યાંથી આવ્યો?
કોઈ સિતારો જાણે ધરતી પર ઉતરી ગયો હોય તેવો આભાસ થતો હતો !
શું આ મારા દેવાર્ય ના દેહનો તેજ હશે ?
તે દિવ્ય પ્રકાશ વધતો રહ્યો અને એક ક્ષણ એવી આવી કે હું તેમાં સમાઈ ગયો…
ચારે તરફ માત્ર ઉજાશ અને પ્રકાશ - બીજું કંઈજ દેખાય નહીં !
હજી એક પગલું ભરું તે પહેલા એક તીવ્ર ધ્વનિએ આખા શાંત વાતાવરણને ચીરી નાખ્યું !
આંખો ખુલી તો જોયું તો મારા ફોનમાં અલાર્મ વાગતું હતું અને મારી સ્વપનયાત્રામાં પૂર્ણવિરામ લાગી ગયો...



19th April – 4th May 2018

તે સ્વપ્ન મનનાં એક ખૂણે ઘર કરી ગયું. અવરનવર તે દ્રશ્ય સામે દેખાય - રમણીય વન, દૈદિપ્યમાન ચરણ , અલૌકિક તેજ ! સામાન્યતઃ કોઈ પણ સ્વપ્નને સ્મૃતિથી વિસ્મય થતા વાર લાગતી નથી, પણ તે દ્રશ્યો ફરી-ફરીને સ્મરણમાં આવતાજ રહેતા. તેનું આકર્ષણ કઈં જુદુંજ હતું. ફરીથી તે સવાલ મનમાં જાગ્યો - શું તે મારા દેવાર્ય નું દ્રશ્ય હશે ? શું તે ચરણો તેમની વિચરણ યાત્રાનું સુંચન કરતા હશે ? એવા દ્રશ્યનો ઉલ્લેખ ક્યાં મળશે ? એવા કોઈ ચિત્રપટના દર્શન થશે ? એક પછી એક સવાલનો ઢગલો મનમાં જમા થતો ગયો.

મારી સ્વપનયાત્રા જેવા દ્રષ્ટાંતની ખોજમાં કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય દ્વારા (ઈસ્વી ની 10મી સદીમાં) રચિત “ત્રિષષ્ટિશલાખાપુરુષચરિત્ર” ગ્રંથમાં પ્રભુ મહાવીરસ્વામીનું જીવન ચરિત્ર વાંચવાનું પ્રારંભ કર્યું. આ ગ્રંથમાં પ્રભુ દ્વારા વિચરેલી ઢગલાબંધ ભૂમિઓનું વર્ણન છે. હજારો વર્ષ પ્રાચીન ગામના નામો આજે લગભગ ખોવાઈ ગયા લાગ્યા (કુંડગ્રામ , જ્ઞાતખંડ વન, કુર્માર ગ્રામ, કોલ્લાગ સન્નિવેષ, મોરાક સન્નિવેષ, અસ્થિકગ્રામ, સુવર્ણબાલુકા નદી, શ્વેતામ્બીકા, કનકખલ આશ્રમ, રાજગૃહ, નાલંદા,ચંપા,ચૌરાક સન્નિવેષ, શ્રાવસ્તી, ભદ્દીલનગર, વૈશાલી, આલંભિયા, લોહારગલા, મિથિલા, કૌશામ્બી, જંભીયગ્રામ, પાવા આદિ). અમુક ગામો છોડીને બાકીના નામોં ને  ભારતના નકશામાં ગોતવું એક અશક્ય કાર્ય હતું.

તે ક્ષણે મને આભાસ થયો કે જેમના શાસનમાં આપણે રહીયે છે, જેમના થકી ધર્મનો માર્ગ પ્રાપ્ત થયો છે; તેવા આપણા ચરમ તીર્થાધિપતિની વિચરણ ભૂમિઓને આપણે કદી ગૌરવવંતુ સ્થાન આપ્યુંજ નથી ! સંરક્ષણ તો દૂર - આપણે તો એની ખોજ કરવાનો પણ ખાસ પ્રયત્ન નથી કર્યો ! આપણા કરતા તો બૌદ્ધો ચડીયાતા નીકળ્યા. કેવી સાર-સંભાળ રાખી છે ગૌતમ બુદ્ધની દરેક વિચરણ ભૂમિઓની (જે પ્રભુ વીરના લગભગ સમકાલીન હતા). ઉદાહરણ રૂપે બિહારના એક ગામ વૈશાલીમાં એક વાનર એ ગૌતમ બુદ્ધને મધ અર્પણ કરીને પારણું કરાવ્યું હતું - તે સ્થળની પવિત્રતા જાળવવા સમ્રાટ અશોક (સંપ્રતિ મહારાજ ના દાદા) એ ભવ્ય સ્તૂપનું નિર્માણ કરાવ્યું જે આજે પણ હયાત છે -પણ એજ વૈશાલી નગરી જ્યાં પ્રભુ મહાવીર એ 7-7 ચાતુર્માસ કર્યા: ત્યાં આપણું ના કોઈ સ્થાન છે, ન કોઈ ખાસ અસ્તિત્વ.

ત્રિષષ્ટિશલાખાપુરુષચરિત્ર વાંચતા-વાંચતા વારંવાર આભાસ થયો કે મારી સ્વપનયાત્રા જેવુંજ વર્ણન ઘણી ભૂમિઓનું કરવામાં આવ્યું છે. તેથી મનમાં એટલું નક્કી કર્યું કે તીર્થસ્વરૂપ આ ભૂમિઓની સ્પર્શના તો અવશ્ય કરવી છે. જે ભૂમિ પર પ્રભુએ પદાર્પણ કર્યું હોય તેની સ્પર્શના જો થઇ જાય તો જીવન ધન્ય બની જાય! પણ મહત્વ નો પ્રશ્ન એ હતો કે આ ભૂમિઓ આજે ક્યાં છે એ શોધવું પણ કઈ રીતે?

મનમાં એટલી તલપ હતી કે પ્રાચીનતમ આગમ શ્રી આચારાંગ સૂત્ર (ખ્રિસ્ત ની 5 સદી પહેલાં શ્રી સુધર્માસ્વામી દ્વારા રચિત) તથા શ્રી કલ્પસૂત્ર (ખ્રિસ્ત ની 4 સદી પહેલાં શ્રી ભદ્રબાહુ સ્વામી દ્વારા રચિત) આદિના અનુવાદો વાંચવાનું પ્રારંભ કર્યું (મુનિ દીપરત્નસાગર, ડા. હર્મન જેકોબી તથા શ્રી અમર મુનિ દ્વારા અંગ્રેજી તથા ગુજરાતી કરેલા અનુવાદો). હજી ઘણા નવા ગામોનાં નામ મળ્યા - ખાસ કરીને ડા. જેકોબી ના જૈન ઇતિહાસના ઊંડા જ્ઞાન નો અનુભવ થયો. આજથી 120 વર્ષ પહેલા આ જર્મન પ્રોફેસરે જૈન ધર્મ પર એટલું ગજબનું અધ્યયન કરેલું જેની સરખામણી કરવી આજે પણ મુશ્કિલ છે. તેઓના સંશોધનોથી અમુક ગામોના સ્થાન નિર્ધારિત થયા.

ઈન્ટરનેટનો સહારો લઇ, ખોજ ચાલુ રાખી. અનેક પુસ્તકો વાંચ્યા બાદ આ વિષય પર 2-3 અદભુત સંશોધનો પ્રાપ્ત થયા. તેમાંથી એક હતી ડો. કૈલાશચંદ જૈન દ્વારા પ્રભુ મહાવીરના સમયની ઝાંખી દર્શાવતી "લોર્ડ મહાવીરા એન્ડ હીઝ ટાઈમ્સ" નામની પુસ્તક. 1974 માં પ્રકાશિત પુસ્તકના ત્રીજા પ્રકરણમાં પ્રભુ વીરની જીવનકથા નું સંક્ષિપ્તમાં વર્ણન છે. તેમાં ઉલ્લેખનીય વાત તે હતી કે કૈલાશજીએ જૈન આગમો સાથે જૈન ઇતિહાસના વિદ્વાન સંશોધકો (ડા. હર્મન જેકોબી, ટી. ડબ્લ્યુ. રહાઇ, ડા.બી.સી લૉ, શ્રી જે.સી. જૈન, એમ.એમ. સિંહ આદિ) તથા પુરાતત્વ વિભાગથી પ્રાપ્ત થયેલ અવશેષોનું અધ્યયન કરીને પ્રભુ વીરના સમયની ઘણી ભૂમિઓના નામ જણાવ્યા હતા. ત્યાર બાદ શ્રી જૈન પંચાયતી મંદિર તુલપટ્ટી, કલકત્તા દ્વારા પ્રકાશિત એક પત્રિકાથી હજી અમુક ભૂમિઓની જાણ થઇ. ત્રીજું પુસ્તક હતું પૂજ્ય પ્રશમરતિવિજયજી મહારાજા (દેવર્ધી) દ્વારા લિખિત "સાધુ તો ચલતા ભલા". તેમના તીર્થયાત્રા તથા વિહારના અનુભવો પર લખાયેલા પુસ્તકમાં પણ ઘણા ગામોના નવા નામ પ્રાપ્ત થયા.

આ બધા સંશોધનોના સ્ત્રોતો દ્વારા લગભગ 40 ગામોના સ્થાન પ્રાપ્ત થયા. ગુગલ મેપ્સ ના સહારે બધા સ્થાનોને ભારતના નક્શે આલેખ્યા અને આખા સફરની એક રૂપરેખા ઉભી કરી.

5th May 2018

ફેસબુક, 21મી સદીનું એક ગજબ આવિષ્કાર છે; ઘણા લોકો તેને સામાજિક દુષણ માને છે, પણ મારો વક્તિગત અનુભવ ઘણો મીઠો રહ્યો છે. કેટલાય અજાણ્યા લોકો સાથે આ માધ્યમથી પરિચય બંધાણો જે આજે મારા કલ્યાણ મિત્રો બની ગયા છે, જ્ઞાન લેવા અને વિતરણ કરવાનું એક મંચ મળ્યું, કેટલાય દૂર રહેતા સ્વજનો સાથે સંગાથ બાંધી રાખવામાં સાથ મળ્યો ! 

ફેસબુકમાં નાખેલો પ્લેન અને રૂટ મેપ 

સોશિઅલ મીડિયાનો વ્યસની હોવાંથી ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ આદિમાં આ કાર્યક્રમની રૂપરેખા મારા મિત્રો વચ્ચે મૂકી. સારો પ્રતિભાવ પ્રાપ્ત થયો - ઘણા મિત્રો જોડાવા ઇચ્છુક પણ થયા. આ વિચારને વધુ બળ મળ્યું. આખો રૂટ મેપ ઉભો કર્યો અને લગભગ 20 દિવસનો પ્રોગ્રામ બન્યો. રૂટ મેપ જોઈને અનેક મિત્રોને પ્રશ્નો પણ ઉભા થયા - "ભાઈ આપ જોગી પહાડી (બંગાળ) ને ચંડકૌશિક ઉપસર્ગ ભૂમિ જણાવો છો - પણ તે સ્થાન તો નાંદિયા (રાજસ્થાન) માં છે " ! "પ્રભુને કાનમાં ખિલ્લા નો ઉપસર્ગ તો બામણવાડામાં (રાજસ્થાન) થયો હતો, આપ બિહારમાં બતાવો છો ! આવો ફેર કેમ ?

તે સહુનું નિરાકરણ પણ કરવું અનીર્વાર્ય બની ગયું - આગમો ના અનુસાર જે-જે વિચરણ ભૂમિઓના નામ પ્રાપ્ત થયા છે તે બધાનો સમાવેશ અંગ, મગધ, કૌશલ, વ્રજ, વજ્ર, મલ્લ, કાશી આદિ રાજ્યોમાં થાય છે. આ સહુ રાજ્યો આજના બંગાળ, ઝારખંડ, બિહાર તથા ઉત્તર પ્રદેશમાં પૂર્વે હતા. તેમાં પણ ખાસ કરીને વજ્ર ભૂમિમાં સ્થિત રાઢ (પ્રાકૃતમાં લાઢ) પ્રદેશમાં પ્રભુને અધિકતમ ઉપસર્ગો થયા હતા . તે રાઢ પ્રદેશ એટલે આજનું બંગાળ, બિહાર તથા ઝારખંડ રાજ્ય. એન્સાઇક્લોપીડિયા બ્રિટાનિકા થી લઈને હિંદુ , બૌદ્ધ આદિ સમસ્ત જૈન ગ્રંથોના આધારે બંગાળના બિરભુમ તથા બર્ધમાન જિલ્લાઓમાં આ ભૂમિ હોવાનું નિશ્ચિત કર્યું છે . પ્રાચીન ગ્રંથોના અનુસાર પાર્શ્વ પ્રભુના કેશી ગણધર દ્વારા પ્રતિબોધિત પ્રદેશી રાજાએ, પ્રભુ વીરના વિચરણ ઉપલક્ષે વજ્ર ભૂમિનું નામ "વીરભૂમિ" કર્યું જે અપભ્રંશ થતા "બિરભુમ" થઇ ગયું (બંગાળીમાં "વ" નું ઉચ્ચરણ "બ" થી થાય). વ્યાખ્યાનપ્રજ્ઞપ્તિ-ભગવતી સૂત્રમાં અસ્થિકગ્રામ નું નામ "વર્ધમાન" જણાવ્યું છે જેને આજે બર્ધમાન ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આગમોમાં વર્ણવેલ (ઝારખંડ-બંગાળમાં વહેતી) મયૂરાક્ષી નદી નું પ્રાચીન નામ સુવર્ણવાલુકા હતું જે જૈન ગ્રંથો તથા સ્થાનીય ઇતિહાસથી પણ સિદ્ધ થાય છે. સંશોધક શ્રી ભોજરાજ પારખે આ ક્ષેત્રમાં 25 વર્ષ અનુસંધાન કરી આ બધી ભૂમિઓના સ્થાન નિશ્ચિત કર્યા.

શ્રી કલ્પસૂત્રના અનુસાર પ્રભુ બારમું ચાતુર્માસ ચંપામાં કર્યા બાદ વિચરણ કરતા છમ્માણિ ગ્રામ પહોંચ્યા જ્યાં ગ્વાલાએ તેમના કાનમાં ખિલ્લા ઠોક્યાં. ત્યાંથી વિહાર કરીને પ્રભુ પાવાપુરી પહોંચ્યા જ્યાં તેમના કર્ણથી ખિલ્લા નીકાળવામાં આવ્યા. આ પ્રસંગમાં ચંપા તથા પાવાપુરી- બંને ક્ષેત્રો બિહારમાં સ્થિત છે; એટલે છમ્માણિ ગ્રામ રાજસ્થાનનું બામણવાળા હોય તે શક્ય નથી. - સંશોધકોના આધારે તે બિહાર સ્થિત છમ્મન મિલિક અથવા જરેયા (ઝરીયા નહીં) નામના ગામો માંથી એક હોઈ શકે છે (જે પાવા અને ચંપાના સમીપે છે).

પ્રભુ રાજસ્થાન પ્રાંતમાં વિચાર્યા હોય અથવા તેમના ચાતુર્માસ થયા હોય તેનો પ્રાચીન આગમોમાં તો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. પ્રભુએ શેત્રુંજયની સ્પર્શનાં કરી હતી તેનો ઉલ્લેખ માત્ર શત્રુંજય લઘુકલ્પમાં થયો છે. આ વિષયની પૃચ્છા ગીતાર્થ આચાર્યભગવંતો સાથે પણ કરેલી. તે સહુનો પણ એ મત હતો કે આ ભૂમિઓ પૂર્વ ભારત માંજ સ્થિત હતી; રાજસ્થાનમાં આ ભૂમિઓનું અત્યારે માનવાના 2 કારણ હોઈ શકે - 
  1. સ્મૃતિ રૂપ રાજસ્થાનમાં વસેલા જૈનોએ આ ભૂમિની રચના ત્યાં કરી હોય (જેમ આજે લઘુ શત્રુંજયની રચના ઘણાં તીર્થો માં જોવા મળે છે); અથવા
  2. જૈનોની વસ્તી પૂર્વ ભારત થી પશ્ચિમી ભારત થતા લોકોએ તે-તે સ્થળોની ભૂમિ (ગિરીશીલા આદિ) તથા (જીવિત સ્વામીની) પ્રતિમાજીઓ નું ઉત્થાપન કરી તેમની પ્રતિષ્ઠા નવા ગામોમાં કરાવી હોય.

August - September 2018

40 ભૂમિઓની સ્પર્શના અને 20 દિવસના લાંબા સફર નો રૂટ મેપ તો સરસ બન્યો હતો, પરંતુ ઓફિસવાળાને વધુ ગમ્યો નહીં. એક સાથે આટલી છુટ્ટી મળવી અશક્ય હતી. આ યાત્રાને 2 - 3 ભાગમાં કરવી પડશે એવોજ ઉપાય દેખાતો હતો. ઓફિસમાં દુર્ગા પૂજાની 4 રજા હતી, તેમાં શનિ-રવિ અને એક દિવસની છુટ્ટી જોડીને કુલ પ્રથમ ચરણમાં 2000 કિલોમીટર લાંબો 7 દિવસનો કાર્યક્રમ ગોઠવ્યો, જેમાં લગભગ 18 ભૂમિઓની સ્પર્શના થતી હતી. 6-7 મિત્રો સાથે જોડાયા. આ સંપૂર્ણ રોડ ટ્રીપમાં ગાડી ચલાવવાનો ભાર અમદાવાદ નિવાસી મારા અધ્યાત્મપ્રિય મિત્ર શ્રી મિહિરભાઈએ લીધો. માઇ ચોઇઝ નામની કંપનીથી સેલ્ફ ડ્રાઈવ કાર ભાડા પર લીધી અને 13મી ઓક્ટોબરના રોજ યાત્રાનો પ્રારંભ થશે તે નક્કી થયું.

Saturday, 13th October 2018

રાતે બરાબર ઊંઘ ન આવી. યાત્રાનો ઉત્સાહ અને ટેંશન - બંને એ નિંદ્રારાણીને ઊંડી ઉતરવા દીધી નહિ. સૂર્યોદય થતા સીધા પ્રભુ વીરના શરણે પહોંચ્યા. મારા નિવાસ સ્થાનથી માત્ર 2 મિનિટ દૂર "શ્રી વીર વિક્રમ પ્રાસાદ" મધ્યે અર્બુદાચલ તીર્થથી પધારેલા મૂળનાયક શ્રી મહાવીર સ્વામી ભગવાનની દિવ્ય પ્રતિમાજી બિરાજમાન છે. માન્યતા છે કે 2000 વર્ષથી વધુ પ્રાચીન આ પ્રતિમાજી મૌર્યસમ્રાટ શ્રી સંપ્રતિ મહારાજા દ્વારા ભરાવેલ હતી. કલકત્તા મહાનગરના કેનિંગ સ્ટ્રીટ વિસ્તારમાં સ્થિત આ જિનાલયની વધુ એક ખાસિયત છે કે આ સમસ્ત પ્રાસાદના નિર્માણનું માર્ગદર્શન (નકશા , ખનન વિધિ આદિ) શાસન સમ્રાટના પટ્ટાલંકાર પૂજ્ય આચાર્ય વિજયોદયસુરીશ્વરજી મહારાજા તથા પૂજ્ય આચાર્ય વિજયનંદનસુરીશ્વરજી મહારાજાના હેઠળ થયું હતું અને પ્રતિષ્ઠા આચાર્યશ્રી રામચંદ્રસુરીશ્વરજી મહારાજા દ્વારા લગભગ 65 વર્ષ પૂર્વે કરવામાં આવી હતી. આવા ધુરંધર આચાર્યો નું મિલન ભાગ્યેજ કોઈ સંઘને પ્રાપ્ત થયું હશે અને કદાચ એક તિથિ -બે તિથિ વિવાદના કારણે આવો સમન્વય ફરી કદાચ જોવા નહીં મળે. 

શ્રી વીર વિક્રમ પ્રાસાદનાં મૂળનાયક સંપ્રતિ-કાલીન શ્રી મહાવીર સ્વામી પ્રભુ 

મૂળનાયક શ્રી વીર પ્રભુ તથા તે જિનાલાયમાં બિરાજમાન મારા પ્રાણ-પ્યારા પ્રભુશ્રી ધર્મનાથ ભગવાનની અષ્ટપ્રકારી પૂજા કર્યા બાદ ઘણો સંતોષ થયો. દેરાસરથી નીકળતા શાસન દેવને માત્ર એકજ વિનંતી કરી કે પ્રભુજી દ્વારા વિચારેલી ભૂમિઓની સ્પર્શના કરતા વખતે તેમના સ્પંદનો અમ સહુને સદૈવ મેહસૂસ થતા રહે. 

સારા કાર્યમાં સૌ વિઘ્નો આવે, અને અમારા વિઘ્નોની શરૂઆત પ્રથમ દિવસથી શરુ થઇ ગઈ હતી. જે કંપનીથી અમે ગાડી ભાડે લીધેલી તેને દેવામાંજ લગભગ 3 કલાક મોડું કર્યું - તેના ઉપર ગાડીમાં કેરિયર પણ લગાવી ન આપ્યું (બંગાળમાં તેનો પ્રતિબંધ છે - તેની અમને પછી જાણ થઇ). 7 વ્યક્તિઓના સામાન તથા નાસ્તાના 5 થેલા રાખ્યા (ઠૂંસ્યા) બાદ બચેલી જગ્યાઓમાં બેસીને યાત્રાનો પ્રારંભ કર્યો. હજી તો એક કિલોમીટર પણ પાર નહિ કર્યું હોય કે પોલીસે વગર કારણે કેસ લગાવી દીધો. તેનો આગ્રહ લાંચ લેવાનો ન હતો - દુર્ગા પૂજા સીઝન હોય એટલે અમુક કેસ નો ટાર્ગેટ પ્રત્યેક પોલીસવાળાને આપ્યો હોય - એટલે નાનામાં નાની ભૂલ ના કારણે તે કેસ લગાડવા તત્પર હોય. ઓનલાઇન માધ્યમથી ગાંધી બાપુની નોટ સરકારમાં જમા કરાવ્યા બાદ યાત્રાનો પુનઃ પ્રારંભ થયો. 

નેશનલ હાઇવે 19 પર દક્ષિણેશ્વર,બાલી,દાનકુની, સિંગુર આદિ ગામોને (લગભગ 90 કિલોમીટર) પાર કર્યા બાદ અમે પ્રથમ મંઝિલે પહોંચ્યા. આગમોમાં અસ્થિકગ્રામ અને વર્ધમાનના નામોથી ઓળખાતા આ ગામડાનું નામ આજે "બર્ધ" છે જે બંગાળના બર્ધમાન જિલ્લામાં સ્થિત છે. પ્રભુનું પ્રથમ ચાતુર્માસ અહીં થયું હતું અને આજ ગ્રામમાં વેગાવતી નદીના કિનારે (આજે દામોદર નદી) શૂલપાણિ યક્ષે પ્રભુ પર ઘનઘોર ઉપસર્ગ વરસાવ્યા હતા. (મતાંતરે બર્ધમાન જિલ્લાના મંગલકોટ ગ્રામમાં આ ઘટના બની હોય તેની માન્યતા છે પણ ત્યાંથી કોઈ અવશેષ પ્રાપ્ત નથી થયા). દિવસના અજવાળામાં પણ જ્યાં રહેવામાં ડર લાગે તેવી ભૂમિમાં પ્રભુ વીરે શૂલપાણિ યક્ષના ચૈત્યમાં રાત કાઢી હતી. શૂલપાણિએ પ્રભુ પર ચાર-ચાર પ્રહર (લગભગ 12 કલાક) તીવ્ર પીડાદાયક ઉપસર્ગો કર્યા છતાં તેમના ધ્યાનને ડોલાવી શક્યો નહિ ! કેવું પ્રભુનું ધ્યાન ! કેવું પ્રભુનું બળ ! કેવી પ્રભુની કરુણા કે શૂલપાણિ જેવાને પણ ક્ષમા પ્રદાન કરી !

સાત દેઉલ જૈન મંદિર, બર્ધ બર્ધમાન - પ્રભુ વીરની પ્રથમ ચાતુર્માસ ભૂમિ તથા શૂલપાણિ ઉપસર્ગ ભૂમિ  (તસ્વીર : શ્રી મિહિર વખારિયા)

આજે અહીં ઝરમર વરસાદ પડી રહ્યો હતો, આકાશ ઘેરાયેલું હતું. નાનકડા આ ગ્રામની ગલીઓમાં અમે "સાત દેઉલ" નામ ના મંદિરની શોધમાં નીકળ્યા હતા. વાંસના ઝાડોની વચ્ચે ચાલતા-ચાલતા કાદવ ભરેલા એક ચોગાન પાછળ આ મંદિર દ્રષ્ટિગોચર થયું. ઈસ્વી ની 10મી સદીમાં લાલ ઈંટો થી નિર્માણ થયેલા આ મંદિરની શોધ પુરાતત્વ વિભાગે અમુક વર્ષો પહેલાજ કરી હતી. અવશેષો અને શિલાલેખોના આધારે સંશોધકોએ નિશ્ચિત કર્યું કે અહીં પ્રાચીન કાળમાં 7 જૈન મંદિર હતા જેમાં આજે માત્ર આ એકજ રહ્યું છે - એટલે નામ સાત (7) દેઉલ (મંદિર) પડ્યું. ઉડ઼ીસા શૈલીથી નિર્માણ થયેલ આ મંદિરના શિખર પર અદ્ભૂત કોતરણીઓ જોવા મળે છે. આ શૈલીમાં પ્રત્યેક મંદિરમાં એકજ પ્રતિમાજી બિરાજમાન થતા અને આ મંદિરનાં  પ્રતિમાજી વર્ષો પહેલા ચોરી થઇ ગયા હતા. આજે પુરાતત્વ વિભાગ આ મંદિરની સંભાળ લે છે - જીર્ણ થયેલા આ જિનાલયને ફરી જીવંત કરવાનો એમણે સારો પ્રયાસ કર્યો છે. આજુ બાજુ એક પ્રાકૃતિક બગીચો પણ ઉભો કર્યો છે.

મંદિરનો પાછલો ભાગ (તસ્વીર : શ્રી મિહિર વખારિયા)

વર્ષો વીતી ગયા પણ અહીંનો ઇતિહાસ હજી ભૂંસાણો નથી. પ્રભુના પ્રથમ ચાતુર્માસના સ્મૃતિરૂપ આ જિલ્લાને આજે બર્ધમાન નામ થી ઓળખાય છે (પ્રભુના નામ - વર્ધમાન પરથી) અને આ વિસ્તારમાં શૂલપાણિ યક્ષના મંદિરો પણ જોવા મળે છે (જેને સ્થાનીય પ્રજા "શૂલપાણિ શિવ" ના નામથી પૂજે છે). બર્ધમાન જિલ્લાના કેન્દ્રસ્થાન માં આવેલા બર્ધવાન ગામમાં આજે માત્ર એક દિગંબર જિનાલય છે જે સુભાષ પલ્લી નામના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. સાત દેઉલના ઐતિહાસિક તથા નૈસર્ગીક વાતાવરણથી નીકળવાનું મન હતું નહીં, પણ આગળનો રસ્તો પોકારતો હતો એટલે લગભગ કલાક પછી અમે ત્યાંથી પ્રયાણ કર્યું.

અસ્થિકગ્રામમાં પ્રથમ ચાતુર્માસ કર્યા બાદ પ્રભુ એ બીજું ચાતુર્માસ મોરાક સન્નિવેશમાં કર્યું (આજના ઝારખંડ સ્થિત દેવઘર સમીપ). ત્યાંથી પ્રભુએ દક્ષિણ-ઉત્તર વાચાલ  તરફ વિહાર કર્યો (આજના બોલપુર-શાંતિનિકેતન સમીપ). અહીં વહેતી સુવર્ણબાકુલા નદીના કિનારે (આજની મયૂરાક્ષી) પ્રભુનું અર્ધ-દેવદૂષ્ય કાંટાઓમાં ફસાઈ ગયું હતું. સાત દેઉલથી અમે આ નદી કિનારાની ખોજમાં નીકળી પડ્યા હતા. 

સોનાઝૂરી વન (તસ્વીર : શ્રી મિહિર વખારિયા)

નેશનલ હાઇવે 19 પર લગભગ 85 કિલોમીટર પાર કરીને અમે સોનાઝૂરી વન પહોંચ્યા. બોલપુર ગામથી માત્ર 4 કિલોમીટર દૂર આ વન ઊંચા ઊંચા શાલવૃક્ષો થી શુશોભિત છે. વનના અંતિમ છોરે મયૂરાક્ષી ની ઉપનદી કોપાઈ (પ્રભુના સમયની સુવર્ણબાલુકા) વહે છે જ્યાં પ્રભુએ અર્ધ-દેવદૂષ્યનો પણ ત્યાગ કર્યો હતો. અહીંની નીરવ શાંતિ અને પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય જોઈને એવોજ આભાસ થાય કે છેલ્લા 2500 વર્ષમાં અહીં ભાગ્યેજ પરિવર્તન થયું હશે. તે સ્થળે વિચાર આવ્યો કે જે દેવદૂષ્ય પ્રભુ સાથે દોઢ-દોઢ વર્ષ રહ્યું હશે તે પ્રભુથી અલગ થઈને કેવું રડી પડ્યું હશે ! તેના વિરહની વ્યથા એક કવિવરે કેવી સરસ પંક્તિઓમાં લખી છે -

"દેવો મારા મહાવીરને સંદેશો કહેજો,
એકવાર આવીને પ્રભુ દર્શન દેજો,

ઘડી રે ઘડીએ રે તારા ભણકારા વાગે,
આ જીવડો બંધાણો મહાવીર તારી રે પ્રીતે,

સૂનું રે સૂનું જીવન મારું બિતાવ્યું તુઝ યાદમાં,
જોજે મારી આશાના તાર ના ટુટે"


કોપાઈ નદી, જેના કિનારે પ્રભુનું અર્ધ-દેવદૂષ્ય કાંટાઓમાં અટકાઈ ગયું હતું 

નદી તટ પર હજી બેસવાની ભાવના હતી પણ સમયની મર્યાદાના કારણે ત્યાંથી વિદાઈ લીધી. કેહવાય છે કે કવિગુરુ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પણ આ નદીના કિનારે ઘણી કવિતાઓ તથા પદ્યોની રચના કરી હતી. દર શનિવારે અહીં હાટ (મેળો) લાગે અને યોગાનુયોગ આજે શનિવાર હતો. સ્થાનીય કલાકારો પોતાના દ્વારા રચેલા હસ્તકલાની સામગ્રીઓ વહેંચવા લાવ્યા હતા જેને પ્રવાસીઓ દૂર દૂર થી જોવા આવ્યા હતા. આ વિસ્તારમાં રહેતો "બાઉલ" નામનો રહસ્યમય સંપ્રદાય સંગીત-નૃત્ય-ભક્તિ દ્વારા પરમાત્મા સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરે છે. શનિવારના હાટમાં આ બાઉલ જાતિના નર-નારીઓ પણ જોવા મળ્યા - હાથમાં એકતારો અને ઢોલ લઈને ગીતો ગાતા ગાતા (ચિલ્લમના નશામાં) ભાન ભૂલીને નૃત્ય કરતા નિહાળ્યા. એવી માન્યતા છે કે મુખ્યતઃ ગીતો ગાઈને ભિક્ષામાં જે મળે તેનાથીજ આ સંપ્રદાય નિર્વાહ કરે છે. 



પૂજ્યશ્રી પ્રશમરતિવિજયજી (દેવર્ધી) ના સંવેદનો 

નજીકના બોલપુર ગામમાં શ્રી સંભવનાથ પ્રભુનું એક શ્વેતામ્બર જિનાલાય છે જે કોલેજ રોડ માં સ્થિત છે. યાત્રિકો માટે સ્નાનઘર તથા એક હોલની વ્યવસ્થા છે. 


બોલપુર જિનાલાય સ્થિત શ્રી સંભવનાથ પ્રભુનું જિનાલય 

આજે અમારે જોગી પહાડી (ચંડકૌશિક ઉપસર્ગ ભૂમિ) ની સ્પર્શના કરીને સૈંથિયા રાત્રિવાસો કરવાનો હતો, પણ ગાડી 3 કલાક મોડી ચાલવાને કારણે તેને પછીના દિવસે લેવાનું નક્કી કર્યું. નેશનલ હાઇવે 114 પર લગભગ એક કલાક સફર કર્યા બાદ અમે સૈંથિયા નગરી પહોંચ્યા. મયૂરાક્ષી નદી કિનારે વસેલું આ ગામ બંગાળના બિરભુમ જિલ્લામાં સ્થિત છે. પહોંચતા સાથેજ સૂર્યાસ્ત થયો. અહીં તેરાપંથી જૈનોની વસ્તી ઘણી છે. સંઘમાં એક આદિનાથ પરમાત્માનું જિનાલાય તથા તેરાપંથીઓનો ઉપાશ્રય છે. બન્ને શ્વેતામ્બર સંપ્રદાય મળીને આ સંઘ ચલાવે છે. અહીં રહેવા માટે ધર્મશાળા છે, પણ ગુજરાતી યાત્રિકો ક્યારેય આવતા નથી એટલે વ્યવસ્થાપકને શંકા થઇ કે અમે જૈન છે કે નહીં ! બધું નિશ્ચિત કરી એક-બે ટ્રસ્ટીઓને ફોન કર્યા બાદ રૂમ આપ્યા. અહીં તેરાપંથના 11માં આચાર્ય શ્રી મહાશ્રમણજીના સાધ્વીજી ભગવંતો ચાતુર્માસ માટે પધારેલ હતા. તેમને પણ આશ્ચર્ય થયો કે યાત્રાળુઓ આવ્યા હતા. જયારે તેમને અમારી યાત્રાનો ઉદ્દેશ્યની જાણ થઇ ત્યારે ખુબ હર્ષિત થયા અને ઘણા આશીર્વાદ આપ્યા. 

 સૈંથિયા જિનાલાય 

પ્રભુના સમયની શ્વેતામ્બીકા નગરી એટલે આજનું સૈંથિયા. સુવર્ણબાલુકાના કિનારે થી વિહાર કરીને પ્રભુ કનકખલ આશ્રમમાં (આજનું જોગી પહાડી) ચંડકૌશિકને પ્રતિબોધ કર્યા બાદ શ્વેતાંબીકા પધાર્યા. પાર્શ્વ પ્રભુના પટ્ટાલંકાર શ્રી કેશીસ્વામી દ્વારા પ્રતિબોધિત પ્રદેશી રાજાને જયારે આ વાતની જાણ થઇ ત્યારે અનેક રાજાઓ સાથે પ્રભુને ભાવપૂર્વક વંદન કરવા પહોંચ્યા. પ્રભુ પધાર્યા તેના હર્ષમાં પ્રદેશી રાજાએ તે રાજ્યનું નામ વજ્રભૂમિ થી વીરભૂમિ કર્યું જેને આજે પણ "બિરભુમ" કહેવાય છે. લોકવાયકા છે કે પ્રભુ અહીંના એક વૃક્ષ નીચે ધ્યાનસ્થ ઉભા હતા (જે આજે મયૂરાક્ષી નદીના કિનારે અમુઆ વિસ્તારમાં સ્થિત છે) - ત્યારથી લોકો ભાવપૂર્વક તે વૃક્ષને પૂજે છે. નદી કિનારે હોવાના કારણે અહીં પૂર ઘણી વાર આવે છે પણ તે વૃક્ષ આગળ પાણી ક્યારેય ભરાતું નથી. 

 સૈંથિયા જિનાલાયના મૂળનાયક શ્રી આદિનાથ ભગવાન 

આ બન્ને ભૂમિઓની સ્પર્શના (જોગી પહાડી તથા અમુઆ) પછીના દિવસે કરવાની હતી જેનો ખુબ ઉત્સાહ હતો - પણ અમને એની કલ્પના ન હતી કે પ્રભુ વીરની ભૂમિઓમાં અમને અણધાર્યા ઉપસર્ગો ઝીલવા પડશે…

બીજા દિવસની સફર યાત્રા વાંચવા અહીં ક્લિક કરો 

Comments

  1. Thanks you very much for your efforts.Please send your email id or mobile number amit Jain 9322733338

    ReplyDelete
    Replies
    1. Thank you so much ! I can be reached at csarpitshah@gmail.com

      Delete
  2. Simply Overwhelmed and Overawed by Your Endeavour !

    🙏🙏🙏🙏🙏. Snehal Dani. 98690 14623.

    ReplyDelete
  3. ખૂબ ખૂબ અનુમોદના... તમારી આ યાત્રા વાંચી, મને પણ પ્રયાણ કરવાનું મન થાય છે... મારી જેમ કેટલા ને પ્રેરણા કરશે

    ReplyDelete
  4. Very nice. Like you we (my small family- my husband with 4 year old kid) started to visit Jain temples of India by car. Right now we focused on Gujarat, Maharastra and Rajasthan. Whenever we get time and leave from work we just leave. We have visited 57 temples from 108 parasnath and many more ancient temples situated in small villages of these 3 states. Your blog help us to think about Bihar too.

    ReplyDelete
    Replies
    1. Wow that's amazing ! Wish your Bihar yatra starts soon!

      Delete

Post a Comment

Popular posts from this month

Instagram Feed