પ્રભુ તમારા પગલે પગલે...દિવસ 4



આ લેખો, પ્રભુ મહાવીરની વિચરણ ભૂમિઓમાં અમારી યાત્રાના અનુભવચિત્રોનો તથા સંસ્મરણોનો સમાવેશ કરે છે. 

પહેલા લેખમાં,  
મેં આ યાત્રાનો આશય, સંશોધનો આદિનું વર્ણન કર્યું છે. બર્ધમાન -અસ્થિકગ્રામ (પ્રભુની પ્રથમ ચાતુર્માસ ભૂમિ તથા શૂલપાણિ યક્ષનો ઉપસર્ગ), કોપાઈ નદી (અર્ધ દેવદૂષ્ય ત્યાગ) ના સફરની સ્મૃતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો - તેને વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

બીજા લેખમાં જોગી પહાડી (ચંડકૌશિક પ્રતિબોધ ભૂમિ), અમુઆ-સૈંથિયા (પ્રદેશી રાજા સ્વાગત ભૂમિ), મયૂરાક્ષી નદી તથા દેવઘર (પ્રભુના પ્રથમ ચાતુર્માસના પ્રથમ 15 દિવસની સ્થિરતા ભૂમિ) ના સફરની સ્મૃતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો - તેને વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

ત્રીજા લેખમાં પ્રભુની 2 ચાતુર્માસ ભૂમિ (ચંપાપુરી), 3 કલ્યાણક ભૂમિ (ક્ષત્રિયકુંડ) તથા સમવસરણ ભૂમિ (કાકંદી) ના સફરની સ્મૃતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો - તેને વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.


Tuesday, 16th October 2018

આજ થી લગભગ 200 વર્ષ પહેલા પ્રોફેસર એલ.એ. વેડેલ તથા ડેવિડ સ્પૂનર નામના પુરાતત્વ વિશેષજ્ઞોને પટના સમીપ લોહાણીપુર, કુમ્હરાર તથા બુલંદી બાઘ નામના વિસ્તારોમાં ખોદ-કામ કરતા એક આખું પ્રાચીન નગર મળી આવ્યું - ત્યારે આ વિશ્વ સમક્ષ પાટલીપુત્રનો આગવો ઇતિહાસ રજુ થયો. કોણિક અજાતશત્રુના પુત્ર ઉદાયન રાજા દ્વારા (ઈસ્વી ની 5 સદીયો પૂર્વે) વસાવેલી મગધની રાજધાની નો ઇતિહાસ જેટલો પ્રાચીન છે એટલોજ જૈનો માટે ખાસ છે. પ્રાચીન આગમોમાં એવો કોઈ ઉલ્લેખ મળતો નથી કે પ્રભુ મહાવીરે આ ક્ષેત્રમાં વિચરણ કર્યું હોય; પણ અહીંની આસપાસની ઘણી ભૂમિઓ પ્રભુના જીવન સાથે જોડાયેલી છે જેથી એવો અનુમાન લગાવી શકાય કે પ્રભુ અહીં પધાર્યા હશે. 14મી સદીમાં આચાર્ય જિનપ્રભ સુરીશ્વરજી મહારાજા દ્વારા રચિત વિવિધ તીર્થ કલ્પમાં ઉલ્લેખ છે કે આ નગરના 64 દરવાજા હતા, તેના ભવ્ય કિલ્લામાં 570 બુરજ હતા જેની આસપાસ 30 હાથ ઊંડી અને 400 હાથ પહોળી ખાય હતી. આચાર્યશ્રી એ પણ જણાવે છે કે ઉદાયન રાજાએ અહીં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનું ચૈત્ય નિર્મિત કરાવ્યું હતું.

કુમ્હરાર સ્થિત પાટલીપુત્ર નગરના અવશેષો (વિકિમીડિયા કોમન્સ)

ઉદયનની પાટે “નંદ વંશ” શરુ થયો જેના પ્રથમ રાજા મહાપદ્મ નંદે કલિંગ રાજ્ય (આજનું ઓરિસ્સા) સાથે યુદ્ધ કરીને તેને પરાજિત કર્યું. તેમાં કલિંગના રાજ પ્રતીક "કલિંગ જિન" ની જૈન પ્રતિમાજીને ત્યાંથી લઈને પાટલીપુત્રમાં સ્થાપના કરી. તે સમયે આ પ્રતિમાજી સમસ્ત કલિંગ તથા ભારત વર્ષનું શ્રદ્ધાનું કેન્દ્રસ્થાન હતી. નંદવંશમાં જૈન ધર્મને રાજ ધર્મનું ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું. તિથ્થોગાલીપયન્ના ગ્રંથમાં પણ ઉલ્લેખ છે કે નંદોએ પાટલીપુત્રમાં 5 જૈન સ્તૂપોની સ્થાપના કરી હતી. 7મી સદીમાં ભારત આવેલા ચીનના બૌદ્ધ યાત્રી હુઇન સાંગે પોતાના પ્રવાસવર્ણનમાં પણ આ વાત નોંધી છે. નંદોના શાસન બાદ સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્તે “મૌર્ય” શાશનનો પ્રારંભ કર્યો. લગભગ તે સમયે આચાર્ય સ્થુલિભદ્રે (જે નંદવંશના 9માં રાજાના શકટાલ મંત્રીના પુત્ર હતા) આચાર્ય શ્રી સંભૂતિવિજય પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી અને આચાર્ય ભદ્રબાહુ સ્વામી પાસે પૂર્વ જ્ઞાનનો અભ્યાસ કર્યો. 

લોહાણીપુર થી પ્રાપ્ત થયેલ મૌર્યકાલિન જિન પ્રતિમાના અવશેષ. હાલ પટના મ્યુઝયમ (વિકિમીડિયા કોમન્સ)

અંત સમયે રાજપાટને ત્યાગી, ચંદ્રગુપ્ત આચાર્ય ભદ્રબાહુ સ્વામીના પરમ ભક્ત બન્યા. દક્ષિણના શ્રવણબેલગોલામાં સંથારો ગ્રહણ કર્યો. આ સમયે મગધમાં પડેલા 12 વર્ષ લાંબા દુકાળના કારણે જૈન અગમોની કંઠસ્થ રાખવામાં આવતી પરંપરા વિચ્છીન્ન થઇ હતી. આચાર્ય સ્થુલિભદ્રએ મગધમાં રહેલા જૈન શ્રમણ સંઘને ભેગો કરી આગમોની વાચના એકત્રિત કરીને 11 અંગોને સુવ્યવસ્થિત કર્યા જેથી એને "પાટલીપુત્ર વાંચના" નામે ઓળખાય છે. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનો પુત્ર બિંદુસાર આજીવક સંપ્રદાયથી (મંખલી ગોશાળાનો પંથ) પ્રભાવિત થયો અને તેની પાટે સમ્રાટ અશોક બૌદ્ધ ધર્મી થયા. અશોકના પૌત્ર સમ્રાટ સંપ્રતિએ આચાર્ય સુહસ્તિસુરીશ્વરજી મહારાજાની પ્રેરણાથી જૈન ધર્મ અંગીકાર કર્યો અને ભારતવર્ષના ખૂણે ખૂણે જૈન ધર્મની પ્રભાવના કરી. મૌર્યોના શાસન બાદ કલિંગમાં જૈન ધર્મી સમ્રાટ ખારવેલ નું રાજ્ય શરુ થયું જેણે મગધ પર યુદ્ધ કરીને "કલિંગ જિન" ની પ્રતિમાજી સંપ્રાપ્ત કરી અને કલિંગમાં ફરી સ્થાપિત કરી. આજે તે દિવ્ય પતિમાજી ક્યાં છે તેનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી પણ માન્યતા પ્રમાણે તે પ્રતિમા પુરી માં જગ્ગનાથ (જિન-નાથ નું અપભ્રંશ) રૂપે પૂજાય છે. ઈસ્વીની 2જી સદીમાં આચાર્ય ઉમાસ્વાતિએ પાટલીપુત્રમાં તત્ત્વાર્થસૂત્ર ની રચના કરી જે એકમાત્ર એવો ગ્રંથ છે જે દિગંબર તથા શ્વેતાંબર બન્નેને માન્ય છે.

પટના સાહેબ સ્થિત 400 વર્ષ પ્રાચીન દાદાવાડી (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

અમારી પાટલીપુત્ર યાત્રા પટના સાહેબના બેગમપુર વિસ્તાર સ્થિત દાદાવાડીથી થઇ. પટના સિટીમાં શ્વેતાંબર ધર્મશાળા છે પણ પ્રાચીન જિનાલયો પટના સાહેબમાં હોવાથી અમારો રાત્રિવાસો દાદાવાડીના ઉપાશ્રય મધ્યે થયો હતો. "અતિથિદેવો ભવ:" નો સાક્ષાત અનુભવ અમને પટના સાહેબમાં થયો. સવારથીજ ત્યાંના કર્મચારી શ્રી રામુકાકા અમારી સેવામાં તત્પર હતા અને ભોજનશાળા ન હોવાથી ત્યાંના વ્યવસ્થાપક શ્રી રાજેશજી જૈને અમારી માટે ખાસ રસોડું ઉભું કરી દીધું. ચાલુ દિવસ હોવા છતાં અમને સમસ્ત જિનાલયોમાં દર્શન-પૂજા કરાવવા સુશ્રાવક શ્રી હર્ષદભાઈ તેમના સુપુત્ર સાથે પહોંચી ગયા.

16મી સદીના મધ્યમાં મુર્શિદાબાદના જગત શેઠે અહીં દાદાવાડી નું નિર્માણ કરાવ્યું હતું જેમાં આચાર્યશ્રી જિનચંદ્રસુરી તથા જિનકુશલસુરીના ચરણ પાદુકા બિરાજમાન કર્યા. આજ થી અમુક વર્ષ પૂર્વે જીર્ણોદ્ધાર થયા બાદ આખા સંકુલને એક બગીચા સાથે નયનરમ્ય રૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. બગીચામાં વિવિધ તીર્થોની માટીમાં વૃક્ષારોપણ કર્યું છે તથા જૈનોનો ઇતિહાસ દર્શાવતી વિવિધ ઝાંખીઓનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. એક ખૂણે શ્રી શ્રેયાંસકુમાર દ્વારા પ્રભુ ઋષભદેવનું વર્ષીતપનું પારણું દર્શાવતી પ્રતિમાજી પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.

પટના સાહેબ સ્થિત શ્રી વિશાલનાથ સ્વામીનું નૂતન નિર્માણાધીન જિનાલય જેની પાછળ ગુરુ ગોવિંદ સિંઘની જન્મ ભૂમિ "તખ્તશ્રી હરમંદિર સાહેબ" ગુરુદ્વારા સ્થિત છે  (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

દાદાવાડીથી હાજી ગંજ સ્થિત પટના સાહેબ ના મુખ્ય જિનાલય શ્રી વિશાલનાથ સ્વામી ના મંદિરમાં પૂજા કરવા ગયા. લગભગ 17મી સદીમાં આગરા નિવાસી શ્રેષ્ઠી કુંવરપાલ અને સોનપાલ અહીં સંઘ લઈને પધાર્યા હતા અને અહીંના પ્રાચીન જિનાલયમાં (અત્યારના) મૂળનાયક શ્રી વિશાલનાથ સ્વામી તથા અન્ય ચાર જિનબિંબો ભરાવ્યા હતા. જિનાલયની ઠીક પાછળ સિખ્ખોનું વિશ્વવિખ્યાત તીર્થધામ "તખ્ત શ્રી હરમંદિર સાહેબ" છે જ્યાં તેમના 10માં ધર્મગુરુ શ્રી ગુરુ ગોબિંદ સિંઘ નો જન્મ થયો હતો. શ્રી હર્ષદભાઈએ જણાવ્યું કે એક સમયે આખો વિસ્તાર જૈન પેઢીના હાથ માં હતો, પણ ઘટતી વસ્તીના કારણે સિખ્ખોએ લગભગ જગ્યાઓ ખરીદી લીધી અને આપણું એક જિનાલય તથા ઉપાશ્રય રહી ગયું. અહીં પૂજ્ય ગચ્છાધીપતિ શ્રી રાજશેખર સુરીશ્વરજી મહારાજાના માર્ગદર્શન હેઠળ જીર્ણોદ્ધારનું કાર્ય ચાલી રહ્યું હોવાથી પ્રતિમાજીઓ પરોણાગત રૂપે એક હોલમાં રાખ્યા હતા. નૂતન જિનાલય નું નિર્માણ લગભગ પૂરું થવામાં આવ્યું છે જેમાં જિનબિંબોનો પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ જાન્યુઆરી 2019માં થશે. મૂળનાયક (મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં વિહારમાન તીર્થંકર) શ્રી વિશાલનાથ સ્વામીની પ્રતિમાજી તથા શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુની શ્વેતવર્ણી ઘણી મનોહર છે. પ્રતિમાજીના મસ્તકમાં શિલાલેખ કંડારેલા જોવા મળે છે. મુસલમાનો ના આક્રમણ થી બચવા માટે આ શિલાલેખોમાં સ્થાનીય મોગલ બાદશાહ/ નવાબનું નામ અંકિત કરવાની પ્રથા હતી. 

મૂળનાયક શ્રી વિશાલનાથ સ્વામી (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

1700 વર્ષ પ્રાચીન જિન પ્રતિમાઓ જેમાંથી 2 પ્રતિમાજી સર્વસ્ત્ર છે (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

આ જિનાલયની હજી એક વિશિષ્ટતા છે કે અહીં "ગુપ્ત કાલીન" (1700 વર્ષથી વધુ પ્રાચીન) 3 પ્રતિમાજી બિરાજમાન છે જેમાંથી 2 પ્રતિમાજી સંપૂર્ણ સર્વસ્ત્ર છે. આવી સર્વસ્ત્ર પ્રતિમાજી ભાગ્યેજ ક્યાંય જોવા મળે છે. પાર્શ્વ પ્રભુની શ્યામ વર્ણી સપ્તફણા યુક્ત સર્વસ્ત્ર પ્રતિમાજીના નીચેના ભાગમાં ધરણેન્દ્ર તથા પદ્માવતીની પ્રતિમાજી કંડારેલી છે જેથી તે સિદ્ધ થાય છે કે તે જિન પ્રતિમાજી છે પણ બીજી પ્રતિમા જે શ્રી અભિનંદન સ્વામી રૂપે પૂજાય છે તેને બૌદ્ધ પ્રતિમાજી હોવાની શંકા નિમ્નલિખિત કારણોથી બેસે છે - 

1. પ્રતિમાજીના હાથમાં એક કટોરો છે અને લાંછનના સ્થળે એક વાનરનું ચિન્હ છે જેના હાથમાં પણ કટોરો છે. બૌદ્ધ સંપ્રાદયમાં એવી માન્યતા છે કે વૈશાલીમાં ગૌતમ બુદ્ધને એક વાનરે એક કટોરામાં મધ આપીને પારણું કરાવ્યું હતું. કદાચ આ પ્રતિમા તેને સંબોધીને બનાવવામાં આવી હોય.

2. પ્રતિમાજીનું મુગટ તથા હાર પાષાણમાં કોતરેલા છે અને પરિકરમાં આજુ બાજુ પિરામિડ જેવા આકાર છે જે પ્રાયઃ બૌદ્ધ શિલ્પોમાં જોવા મળે. પરિકરમાં ચામરધારી દેવ તથા અધિષ્ઠાયક દેવ દેવીની પ્રતિમાજી પણ કંડારેલી નથી.

3. કલકત્તાના ઇન્ડિયન મ્યુઝયમમાં આવીજ કલાકૃતિ વાળી બૌદ્ધ પ્રતિમાજી પ્રદર્શનાર્થે છે. 

વાંદરો મધ આપીને બુદ્ધને પારણું કરાવતો દૃશ્ય - પાટલીપુત્રની સંભવિત જૈન પ્રતિમા તથા ઇન્ડિયન મ્યુઝયમ કોલકાતા સ્થિત બૌદ્ધ પ્રતિમા. (લાંછનને ઝૂમ કરો)

આણંદજી કલ્યાણજી દ્વારા પ્રકાશિત તીર્થમાળા તથા મુનિ શ્રી પ્રશમરતિવિજયજી દ્વારા લિખિત "સાધુ તો ચલતા ભલા" માં પણ એજ શંકા વ્યક્ત કરી છે કે કદાચ આ બૌદ્ધ પ્રતિમાજી હોય શકે. પરંતુ આચાર્યશ્રી હેમરત્ન સુરીશ્વરજી મહારાજા તથા આચાર્ય શ્રી યશોદેવ સુરીશ્વરજી મહારાજનો મત છે કે આ પ્રતિમાજી જૈન છે, માત્ર બૌદ્ધ શિલ્પકળાના લક્ષણ તેમાં વિદ્યમાન છે. તત્વ કેવલી ગમ્ય છે પણ સ્વરૂપ માં બન્ને પ્રતિમાજીઓ અદ્વિતીય છે. 

માતા ત્રિશલાની 14 સ્વપ્ન યુક્ત પ્રતિમા 

ત્રીજી શ્રી ઋષભદેવની જટાયુક્ત મૂર્તિ નિઃશંક જૈન પ્રતિમાજી છે. પ્રભુની બન્ને બાજુ ચામરધારી ઇન્દ્ર તથા ઈન્દ્રાણી, ઉપરી ભાગે પુષ્પમાળા લઈને આવતા દેવો તથા પબાસણમાં ધર્મચક્ર અને 2 ઋષભ કંડારેલા છે. પરીકરના ઉપરી ભાગમાં 2 ઢોલ કોતરેલા છે; આકાશમાંથી બે હાથ આ દેવ દુદુંભી વગાડી રહ્યાનો દૃશ્ય છે. વળી કલ્પવૃક્ષની પાંખડીઓ પણ આ પ્રતિમાજીમાં ઊતકીર્ણીત છે. આ ત્રણે પ્રતિમાજી કયા કાળથી અહીં પૂજાય છે તેનો ઉલ્લેખ નથી પણ તેની કલાકૃતિ તથા પ્રાચીનતા વર્ષોથી ભાવિકોના મન મોહે છે. જિનાલયની અન્ય પ્રતિમાજીઓ પણ અત્યંત સુંદર છે. અહીં 14 સ્વપ્ન યુક્ત ત્રિશલા માતાની લગભગ 17માં સદીની એક ભવ્ય પ્રતિમાજી છે જેની પણ પૂજા થાય છે. ત્રિશલા માતા તકિયાઓ વચ્ચે શયન કરે છે અને આજુ બાજુમાં 14 સ્વપ્ન કંડારેલા છે. આવી પ્રતિમાજી પ્રાયઃ જોવા મળતી નથી. અહીં એક વિરાટ પથ્થરમાં અધિષ્ઠાયક દેવ શ્રી ભોમીયાજી મહારાજની પણ પ્રતિમાજી સ્થાપિત કરવામાં આવી છે જેનું મુખ ચાંદીથી મઢવામાં આવ્યું છે. જેસલમેર સ્ટોનમાં જિન પ્રતિમાજી તથા વિવિધ પ્રકારના સિદ્ધચક્ર યંત્ર પણ આ જિનાલયની ઐતિહાસિક ગરિમા વધારે છે. 

મુનિ સુદર્શનની દેહરી (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

સેવા પૂજા કર્યા બાદ અમે ઉપાશ્રયમાં બિરાજમાન આચાર્યશ્રી રાજશેખરસુરીશ્વરજી મહારાજાના પ્રેરણાથી ચાતુર્માસ માંટે પધારેલ સાધ્વીજી ભગવંતોના દર્શન વંદન કર્યા. તેમની સુખ શાતા પૂછીને અમે ત્યાંથી ગુલઝારબાઘ સ્થિત કમલદહ તરફ પ્રયાણ કર્યું. રસ્તાની બન્ને બાજુ સિંગોડાના (પાણીફળ) ખેતર વચ્ચેથી પસાર થઈને અમે પાટલીપુત્રના સહુથી ઐતિહાસિક સ્મારકોના દર્શન કરવા પહોંચ્યા. ખંડેર જેવી બે દેરીઓમાં આજે અહીં આચાર્ય સ્થુલિભદ્ર તથા સુદર્શન શેઠના સ્મારક છે. નવકાર મહામંત્ર ઉપર સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખીને સુદર્શન શેઠે શૂળીને સિંહાસન બનાવી દીધી; વૈરાગ્ય લઈને ચંપાપુરીથી પાટલીપુત્ર પધારીને વારંવાર ઉપસર્ગ સહન કરતા સિદ્ધપદને પામ્યા - તેના સ્મૃતિરૂપ અહીં પ્રાચીન ચરણ પાદુકા બિરાજમાન છે. નાનકડી દેરીમાં બધાએ બેસીને નવકારના જાપ કર્યા ; મુનિ સુદર્શન પાસે તેમના જેવી અખંડ શ્રદ્ધાની માંગણી કરી.

આ દેરીની નજીકમાં તળાવ પાસે એક ઊંચા ચોતરા ઉપર પૂર્વે કોશાનો મહેલ હતો જ્યાં સ્થુલિભદ્ર મહારાજે સાધના કરી હતી. આજે અહીં તેમના પ્રાચીન ચરણ પાદુકા બિરાજમાન છે. બૌદ્ધ યાત્રી હુઇન સાંગે પોતાના પ્રવાસવર્ણનમાં જણાવ્યું છે કે આ સ્થળે ગૌતમ બુદ્ધે દેશના આપી હતી પણ કાળાન્તરે અહીં પાખંડીઓ (બૌદ્ધો જૈનોને પાખંડી મત કહેતા) પૂજા કરે છે. થોડા વર્ષો પહેલા દિગંબરોએ આ બંને દેરીઓ નો ગેરકાયદેસર કબ્જો કર્યો હતો પરંતુ આખરે કોર્ટે શ્વેતાંબરોના હક્કમાં ફેંસલો કર્યો. આજે અહીં ખંડર જેવી પરિસ્થિતિ છે. આ સ્થળને ઉપયુક્ત ગરિમા હજુ પ્રાપ્ત નથી થઇ. નાનકડી દેરીની બારે ધમધોકાર તડકો હતો પણ અંદર શીતળતા પ્રસરી રહી હતી. ત્યાં બેસીને થોડીવાર શાંતિથી શ્રી સ્થુલિભદ્રસ્વામીનું સ્મરણ કર્યું; પૂજ્ય પ્રશમરતિવિજયજી મહારાજા વેદનાભર્યા શબ્દો યાદ આવ્યા -

"ભોગવિદ્યાના સાગરતળિયેથી યોગવિદ્યાના અનંત આકાશમાં પહોંચનાર મહાત્મા સ્થુલિભદ્રનું આ સ્મારક એક દિવસ તૂટીને ટીંબો બની જશે. સરકાર એના ઉપર કબ્જો કરી લેશે. પટનાનો સંઘ કમ્મર કસીને એને બચાવવા મથશે. રોજબરોજ ગુરુભગવંતોના શ્રીમુખે માંગલિક શ્રવણ કરતી વખતે "મંગલં સ્થુલભદ્રાદ્યા" સાંભળનારા ભારતના ભક્તજનો 'અમને તો ખબર જ નથી' કહીને બેસી રહેશે. સંસારમંગલ સચવાતું રહેશે. નવા તીર્થો બનશે. યાત્રાઓ ચાલતી રહેશે. આ વિરાગતીર્થની યાદ આવશેજ નહિ. નવા તીર્થોમાં લાભ લેવાશે. પ્રેરણાઓ અને સદુપદેશ અપાશે. તકતીઓ મુકાશે. યોજનાઓ ભરાશે. આ કામવિજય તીર્થ બિહારના ખૂણે જેમનું તેમ રહી જશે. ચોર્યાશી ચોવીશી સુધી ચાલનારી યશકથાની મૂળ ભૂમિ પરનું સ્મારક ચોર્યાશી વરસ પણ ટકી શકે તેમ નથી. કોને ધ્યાન રાખવું છે આનું ? શ્રી સ્થુલભદ્ર સ્વામીજી મહારાજાના એકમાત્ર તીર્થની ઘોર ઉપેક્ષા થઇ છે આજ સુધી. શ્રી સ્થુલભદ્રસ્વામીજી મહારાજના ગુણાનુવાદ કરવાનો કે સાંભળવાનો સત્તાવાર હક આપણે રાખી ન શકીયે. ગણિકા કોશાનો ઉદ્ધાર થયો કેમ કે તેણે શ્રી સ્થુલભદ્રજીની ઉપેક્ષા કરી નહોતી. આપણે તો સ્થુલભદ્રજીની સરાસર ઉપેક્ષા રાખી છે. આપણો ઉદ્ધાર શી રીતે થશે?” 

આચાર્ય સ્થુલિભદ્રની સાધના ભૂમિ -કોશા ના મહેલની ભૂમિ  

આપણે નૂતન જિનમંદિરોથી એટલા પ્રભાવિત બન્યા છે કે પ્રાચીન ઇતિહાસને ગૌણ કર્યો છે. ઇતિહાસ જાણવું, સમજવું અને તેની સંભાળ લેવી - આ ત્રણે કાર્ય કોઈને ગમતા નથી. તેમાં પણ જૈનોને તેમના ઇતિહાસ જાણવાની ન કોઈ રુચિ છે ના હી પૂજ્ય ગુરુભગવંતોએ તે દિશાએ ખાસ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. જેટલું પ્રવચનના પાટેથી બતાવવામાં આવે તેટલોજ ઇતિહાસ જૈનોને ખબર હોય. તેમાં પણ પૂર્વ ભારતમાં ગુરુભગવંતોનું વિચરણ એટલું ઓછું છે કે અહીંનો ભૂતકાળ તથા વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ બધાંથી તેઓ ઘણા દૂર થઇ ગયા છે. એટલેજ પાટલીપુત્ર જેવું પ્રભાવક તીર્થ, જેનો ઇતિહાસ આટલો ગજબનો છે, તેને જૈનોએ ભુલાવી દીધો છે.

આપણી બીજી અવગણના પ્રાચીન અવશેષો તથા સ્તૂપો સાથે છે. રાજગીરી, શ્રાવસ્તી, નાલંદા તથા સારનાથમાં આપણા બચેલા સ્તૂપ-અવશેષોની અવગણના થાય છે જયારે બૌદ્ધોના અસંખ્ય પ્રાચીન અવશેષોને સરકાર દ્વારા ખાસ સેવાઓ આપવામાં આવે છે. મથુરાનો જૈન સ્તૂપ - જેનો આગવો ઇતિહાસ 3000 વર્ષથી પણ વધુ પ્રાચીન છે, જેના એક-એક શિલ્પમાં જૈનોનો ઇતિહાસ છુપાયેલો છે તેના દર્શન કરવા કોણ જાય છે ? દર્શન તો દૂર તેની જાણ પણ કેટલા ને છે? કેટલા જૈનોને તેના દર્શન કરવાની પ્રેરણા પૂજ્ય ગુરુભગવંતોથી મળી છે?

આપણી ત્રીજી અવમાનના મ્યુઝમોમાં રાખેલ જૈન ઇતિહાસ સાથે છે. પાટલીપુત્ર, લખનૌ, મથુરા તથા અલ્લાહબાદ મ્યુઝમમાં અસંખ્ય જિનબિંબો તથા જૈન અવશેષો પ્રદર્શનાર્થે રાખેલ છે - કેટલા જૈનો તેના દર્શન કરવા જાય છે ? એમાં પણ જૈનોનો એક વર્ગ એટલો અદભુત છે કે ખંડિત પ્રતિમાજીને  દર્શનીય ગણતો નથી તથા નગ્ન પ્રતિમાજી જોઈને તો તેને પોતાની સ્વીકારવા પણ તૈયાર નથી. આવી અવગણનાના કારણે તે મ્યુઝમોંમાં મોટ્ટા ભાગ ની જૈન ધરોહરને એના યોગ્ય ગરિમા પ્રાપ્ત થતી નથી તથા અનેક જૈન શિલ્પોને બૌદ્ધ તરીકે પણ રજુ કરવામાં આવે છે. 

કમલદહ તળાવ સ્થિત શ્રી સુદર્શન મુનિ તથા આચાર્ય સ્થુલિભદ્રની સાધના ભૂમિ (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

પટનામાં વહેતી ગંગા નદીના બન્ને કિનારાઓને જોડતો, મહાત્મા ગાંધી સેતુ ભારતનો બીજો સહુ થી લાંબો પુલ છે. વૈશાલી જવાના રસ્તે, ટ્રાફિકથી ખચોખચ આ 6 કિલોમીટર લાંબો પુલ પાર કરતા અમને લગભગ એક કલાક લાગ્યો. લિચ્છવીઓ ની રાજ્ય ભૂમિ, વૈશાલી એશિયાનું સહુથી પ્રથમ ગણરાજ્ય હતું. ક્ષત્રિયાણી ત્રિશલાની જન્મ ભૂમિ તથા પ્રભુ વીરની 13 ચાતુર્માસ ભૂમિ (7 વૈશાલી માં તથા 6 નજીકના વાણિજ્યગ્રામમાં) આજે બિહારના વૈશાલી જિલ્લામાં સ્થિત છે. કોઈ આલંબન ન હોવા છતાં અમે વૈશાલી જવાનું નક્કી રાખ્યું. ઈન્ટરનેટમાં ઘણી ખોજબીન કર્યા બાદ જાણ થઇ કે વૈશાલી જિલ્લાના બૌના પોખર નામના ગામડામાં પ્રભુ વીરની અતિ પ્રાચીન પ્રતિમાજી પ્રાપ્ત થઇ હતી; સાથે-સાથે વૈશાલીમાં 2 પ્રાચીન અવશેષ પણ હતા જેણે તેના પ્રાચીન સ્થાનને નિર્ધારિત કર્યું - કોલહુઆ ગ્રામ સ્થિત લિચ્છવીઓનો સ્તૂપ તથા અશોકનો સ્તંભ અને સ્તુપ- આ ત્રણે પ્રાચીન આલંબનોના દર્શન કરવા અમે નેશનલ હાઇવે 31 ઉપર ચાલતા ગયા. બૌના પોખર તો એટલું આંતરિક હતું કે ગુગલ મેપ્સ પણ ભૂલું પડી ગયું. જૈન મંદિર વિશે જેને પુછિયે તે બાસુકુંડ નો રસ્તો બતાવે. ઉબડ-ખાબડ રસ્તે પૂછતાં પૂછતાં અંતે તે ગ્રામ શોધી કાઢ્યું. ખેતરોમાં ઉગેલા કાશફૂલ ઘાસના ધવલ પાક વચ્ચે પસાર થઈને અમે તે ગ્રામની નાની-નાની ગલીઓમાંથી દિગંબર મંદિર પહોંચ્યા જ્યાં 2000 વર્ષ પ્રાચીન પ્રભુ વીરની પ્રતિમાજી બિરાજમાન હતી. અમુક વર્ષો પહેલા અહીંના એક તળાવથી આ પ્રતિમા તથા અન્ય દેવી દેવતાઓ ની પ્રતિમાઓ પ્રાપ્ત થઇ હતી;સ્થાનીય લોકો જિનેશ્વરદેવની પ્રતિમાજીને ભૈરવ સમજીને પૂજા કરવા લાગ્યા; કાળાન્તરે દિગંબરોને અહીંની જાણ થઇ અને ગ્રામવાસીઓને સમજાવીને પ્રભુની પ્રતિમા માટે નવું દેવસ્થાન ઊભું કર્યું. 

2000 વર્ષ પ્રાચીન શ્રી મહાવીર સ્વામી પ્રભુની દિવ્ય પ્રતિમાજી (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

કસૌટી પથ્થરથી નિર્મિત આ પ્રતિમાજીની કલાકૃતિ અદ્વિતીય છે. પ્રભુ ધ્યાનસ્થ મુદ્રામાં લિન છે અને પરિકરમાં દેવો માળાઓ લઈને આકાશથી આવી રહ્યા છે; પરંતુ શિલ્પીએ ચામરધારી ઇન્દ્રોની જગ્યાએ દેવીઓ ને ચામર વીંઝતા દર્શાવી છે. પ્રભુ કમલાસન પર બિરાજમાન છે અને નીચે ધર્મચક્ર તથા બે સિંહ કંડારેલા છે. શિલ્પની કલાકૃતિ ક્ષત્રિયકુંડના જીવિત સ્વામી સાથે મળતી આવે છે જેના થી તે સમકાલીન હોવાનો અનુમાન લગાવી શકાય. ક્ષત્રિયકુંડના જીવિત સ્વામીની જેમ આ પ્રતિમાજીમાં પણ શ્રીવત્સ કોતરેલો નથી. 

2000 વર્ષ પ્રાચીન શ્રી મહાવીર સ્વામી પ્રભુની દિવ્ય પ્રતિમાજી સાથે મળી આવેલી અન્ય દેવ દેવીઓની પ્રતિમાજી 

મંદિરની બારે એક દેરીમાં અન્ય પ્રાપ્ત પ્રતિમાજીની પૂજા અર્ચના ગુલાલ પુષ્પો દ્વારા કરવામાં આવે છે. શિવ પાર્વતી ની પ્રતિમાજી ખુબજ અદભુત છે. સાથે ગણેશ તથા અન્ય દેવોની પણ પ્રાચીન પ્રતિમાજીનો અહીં ભંડાર છે. બારે ચબુતરામાં એક નાની આરસની છતરીમાં પ્રભુના નૂતન ચરણ બિરાજમાન કર્યા છે.

જે ભૂમિ પર આપણા વીર પ્રભુના 42 ચાતુર્માસ માંથી 13 ચાતુર્માસ થયા હોય (વાણિયાઓ માટે આંકડો આપું તો 30% થી વધુ ચાતુર્માસ) ત્યાં આજે આપણું અસ્તિત્વ શું ? મેં તો આજ સુધી કોઈ ભાગ્યશાળીને એમ કહેતા સાંભળ્યું નથી કે "હું વૈશાલીની જાત્રાએ જાઉં છું !" એવું શું કારણ હશે કે આપણા મોભીઓ તથા ગુરુભગવંતો એ અહીં એક જિનાલય પણ બાંધવાની પ્રેરણા ન કરી ! કોઈ જવાબ મળતો નથી. 

કોલુહાં સ્થિત અશોક સ્થંભ તથા સ્તૂપ (તસ્વીરઃ શ્રી મિહિરભાઈ વખારિયા)

બૌના પોખરથી થી માત્ર 5 કિલોમીટર દૂર અમે વૈશાલીનો પ્રસિદ્ધ બૌદ્ધ સ્તૂપ તથા અશોક સ્થંભ જોવા નીકળ્યા.રસ્તામાં અનેક ભવ્ય બૌદ્ધ મઠો જોવા મળ્યા - થાઈલેન્ડ, બર્મા, શ્રી લંકા, કોરિયા, વિયેતનામ આદિ બધાના એક એક વિશાળ મઠ સ્થિત હતા. જાપાનીઓએ તો શાંતિ સ્તૂપ પણ બનાવ્યો છે. ગૌતમ બુદ્ધની વિચરણ ભૂમિ વૈશાલી માટે બૌદ્ધોએ એને તીર્થધામ બનાવી આપ્યું જયારે જૈનોએ રાબેતા મુજબ અવગણના કરી. લિચ્છવીઓના સ્તૂપને પણ બૌદ્ધોએ પોતાનો બનાવી દીધો ! કેમ? કારણકે જૈનો જિનાલયોની સ્થાપના કરતા કરતા સ્તૂપની પૂજનીયતા ભૂલી ગયા છે - કેટલા જૈનોને તો આભાસ પણ નથી કે પ્રાચીન કાળમાં જિનબિંબોની જેમ સ્તૂપોની પણ પૂજા થતી ! 

વાંદરો મધ આપીને બુદ્ધને પારણું કરાવતો દૃશ્ય

લિચ્છવીઓના સ્તુપથી થોડું દૂર કોલહુઆ ગ્રામ માં એક સ્થળ છે જ્યાં એક વાનરે ગૌતમ બુદ્ધને મધ આપીને પારણું કરાવ્યું હતું. અહીં તેમના અનેક ચાતુર્માસ પણ થયા હતા. આ સ્થળે ગૌતમ બુદ્ધે સાધ્વીઓને પોતાના સંઘમાં લેવાનું નિશ્ચિત કર્યું હતું. આ નિમિત્તે સમ્રાટ અશોકે અહીં સ્તંભ તથા સ્તૂપ સ્થાપિત કર્યા. (ચંદનબાળાએ કૌસાંબીમાં પ્રભુ વીરને ક્યાં પારણું કરાવ્યું તે સ્થળની પણ આપણે જાણ કરી છે શું?) . દિગંબરોનો એક વર્ગ આ ભૂમિને કોલ્લાક ગ્રામ પણ માને છે જ્યાં દીક્ષા બાદ પ્રભુ વીરે છટ્ઠનું પારણું કર્યું હતું જયારે શ્વેતાંબરો લછવાળ સમીપ કોનગ ગામને કોલ્લાગ માને છે.

આજે આ સ્તૂપ તથા સ્તંભ પુરાતત્વ વિભાગના હેઠળ છે. પરિસર ઘણો સ્વચ્છ અને સુંદર હોવાથી વિદેશી યાત્રાળુઓ ની ઘણી બસો આવે છે. બૌદ્ધ ભક્તોએ સ્તૂપ ઉપર સોનાનો વરખ ઘણી જગ્યાએ લગાડ્યો હતો. એક બૌદ્ધ મુનિ સ્તૂપના ચબૂતરે વ્યાખ્યાન આપી રહ્યા હતા જેને શ્રોતાઓ શાંતિથી સાંભળી રહ્યા હતા.વાતાવરણ સાચ્ચે આલ્હાદક હતું. અશોક સ્થંભ ઉપર મૌર્યકાલીન તથા ગુપ્તકાલીન શિલાલેખો છે. તેના મસ્તકે પ્રસિદ્ધ Lion Capital બિરાજમાન છે. પાછળની ભાગમાં એક કુંડ સ્થિત છે. આ બધું નિહાળ્યા બાદ અમે બાસુ કુંડ તરફ પ્રયાણ કર્યું. નીકળતા બસ મનમાં ગ્લાનિ રહી ગઈ કે બૌદ્ધોની જેમ જો જૈનોએ પણ તેમના પ્રભુની ચાતુર્માસ ભૂમિની સાંચવણ લીધી હોત તો આવા પ્રાચીન આલંબન આપણને પણ પ્રાપ્ત થાત. 

બાસુકુંડ સ્થિત ઇતિહાસકારો મુજબ પ્રભુ વીરની જન્મભૂમિ પર દિગંબર મંદિર 

ઇતિહાસકારો, સંશોધકો, બિહાર સરકાર તથા દિગંબરોનો એક વર્ગ વૈશાલી સ્થિત બાસુ કુંડને પ્રભુ વીરની ચ્યવન, જન્મ તથા દીક્ષા ભૂમિ માને છે. અમુક શ્વેતાંબર ગુરુભગવંતો પણ તે લોકોને સમર્થન આપે છે. (પ્રભુ વીરની જન્મભૂમિના વર્તમાન સ્થળની વિસ્તૃત ચર્ચા તથા સંશોધનો વાંચવા અગાઉ લેખ વાંચો). ચોવિહારનો સમય લગભગ થવા આવ્યો હતો એટલે અમે દર્શન કરવા પહેલા ભોજનશાળા પહોંચ્યા.ગરમા ગરમ ખીચડી કઢી વાપરીને પેટનો ખાડો પૂર્યો. અહીં જથારિયા નામની સ્થાનીય પ્રજા પોતાને પ્રભુ વીરના વંશજ બતાવે છે. તેમના મુજબ પ્રભુ વીરની જન્મભૂમિનું સ્થળ (જ્યાં આજે નૂતન દિગંબર મંદિર બનાવવામાં આવ્યું છે) તેની સંભાળ વર્ષોથી તે પ્રજા રાખતી આવી છે. બ્રિટિશરો થી આઝાદી બાદ આ ભૂમિ સરકારને સોંપવામાં આવી હતી જેમણે દિગંબરોને આ નૂતન જિનાલય બંધાવવાની પ્રેરણા કરી; ત્યારના રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રાજેન્દ્ર પ્રસાદે શિલાન્યાસ કર્યો.

મૂળનાયક શ્રી મહાવીર સ્વામી 

આજે અહીં બે માળનું સુંદર મંદિર વિદ્યમાન છે. પહેલા માળે પ્રભુ વીરની શ્વેત પદ્માસનસ્થ પ્રતિમા બિરાજમાન છે. થાંબલા વિનાના વિશાળ રંગમંડપમાં લગભગ 500 વ્યક્તિ એક સાથે બેસી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે પણ જિનાલયને અનુરૂપ સુસજ્જ બાંધકામ તથા કોતરણીનો અભાવ લાગ્યો. દ્વારમાં પંચધાતુમય 2 વિશાળ સિંહ બિરાજમાન છે. જન્મ મંદિરના નીચેના માળે વીર પ્રભુની પંચધાતુમાં રાજયાવસ્થાની અતિ ભવ્ય પ્રતિમાજી બિરાજમાન છે. 5મી સદીમાં નિર્માણ થયેલ ગુપ્ત કાલીન પ્રભુ વીરની જીવંતસ્વામી પ્રતિમાજી, જે આકોટાના ખોદકામથી પ્રાપ્ત થઇ હતી અને આજે બરોડા મ્યુઝમમાં બિરાજમાન છે તેને અનુરૂપિને આ વિશાળ પ્રતિમાજીનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. ભવ્ય મુગટ, તેજોમય મુખ, ખભે ઢોળાતી કેશની લટો, નિર્મળ હાસ્ય, ગળામાં હારો, બાજુબંધ તથા અલંકારોથી શુશોભિત હોવા છતાં પ્રભુજી વીતરાગી લાગી રહ્યા હતા. રાજયાવસ્થા માં પ્રભુની પ્રતિમાજી ખુબજ ભવ્ય લાગે છે.

અમુક દિવસોમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામ નાથ કોવિંદ અહીં પધારીને નૂતન માનસ્તંભનો શિલાન્યાસ કરશે. અહીં સર્વ સુવિધાયુક્ત ધર્મશાળાની વ્યવસ્થા છે. 1956માં શ્રી શાંતિ પ્રસાદ જૈને અહીં "પ્રાકૃત જૈન શાસ્ત્ર તથા અહિંસા શોધ સંસ્થાન" ની સ્થાપના કરી હતી. આ બધું હોવા છતાં પ્રભુની જન્મ ભૂમિ હોવાના સ્પંદન મળ્યા નહીં. કદાચ મારા ભાવ અથવા શ્રદ્ધમાં કમી રહી ગઈ હશે. 

શ્રી મહાવીર સ્વામીની રાજ્યવસ્થાનો રૂપ દર્શાવતી પ્રતિમાજી. (ડાબી તરફ- 5મી સદીની આકોટાથી પ્રાપ્ત થયેલ જીવંતસ્વામી , હાલ બરોડા મ્યુઝયમ ; જમણી તરફ - બાસુ કુંડ સ્થિત તેની પ્રતિકૃતિ )

વૈશાલીમાં પ્રભુ વીરના અનેક જીવન પ્રસંગો બન્યા હતા -અહીં ગોશાળો પ્રભુથી પ્રથમ વાર અલગ થયો, અહીં શક્રેન્દ્રે એક લુહારને પ્રભુ પર ઉપસર્ગ કરતા અટકાવ્યા તથા વૈશાલીના વાણિજ્યગ્રામમાં પ્રભુએ બીજી વાર નૌકા દ્વારા વિહાર કયો હતો (પ્રથમ વાર સુરભિપુરથી રાજગૃહીનો વિહાર નૌકામાં કર્યો હતો જેમાં સુદામસ્ત્ર એ ઉપસર્ગ કર્યા હતા). આ બધા સ્થાનોની આજે કોઈ સ્મૃતિ બચી નથી.

બાસુકુંડ થી નેશનલ હાઇવે 722 તથા 22 લઈને અમે નેપાલ બોર્ડર સમીપ સીતામઢી તરફ પ્રયાણ કર્યું જ્યાં વિચ્છેદિત તીર્થ મિથિલા નું નવનિર્માણ ચાલી રહ્યું હતું. શ્રી મલ્લિનાથ તથા નમીનાથ પ્રભુની 4 કલ્યાણક ભૂમિ હોવા ઉપરાંતે તે પ્રભુ વીરની 6 ચાતુર્માસ ભૂમિ પણ રહી હતી. અહીં અમારો રાત્રિવાસો થયો. આવતા દિવસે મિથિલા ઉપરાંત પ્રભુ વીરના સમકાલીન અન્ય ધર્મગુરુઓ - ગૌતમ બુદ્ધ તથા મંખલી ગોશાળાની ભૂમિઓ તથા તેના રહસ્યો જાણવાના હતા .

પાંચમા દિવસના સફરની સ્મૃતિઓ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો

Comments

  1. Very good post,your respect to SHREE MAAVEER SWAMI BHAGWAN is very good, 🙏👍👏👌,if any work about Mumbai, then please contact me on9322733338

    ReplyDelete
  2. IF WE WANT TO YATRA ALL THIS KALYANAK BHUMI, HOW CAN WE GO DAY WISE, PLACE WISE, ANY PLAN OR ROUTE IF WITH ANYBODAY, PLS SHARE ON OUR EMAIL -
    BHAVIKGANDHI99@GMAIL.COM

    ReplyDelete
  3. Hi Arpit
    Your blogs are fabulous and through your blogs I got to know about Sainthia tirth and visited the shrine and I also visited Jogi Pahari near sainthia . Thank you and please continue this blog.

    ReplyDelete
  4. Hi Arpit
    Your blogs are fabulous and through your blogs I got to know about Sainthia tirth and visited the shrine and I also visited Jogi Pahari near sainthia . Thank you and please continue this blog.

    ReplyDelete
  5. Hi Arpit
    Your blogs are fabulous and through your blogs I got to know about Sainthia tirth and visited the shrine and I also visited Jogi Pahari near sainthia . Thank you and please continue this blog.

    ReplyDelete
  6. This comment has been removed by the author.

    ReplyDelete
  7. Hello Arpit, would really appreciated it if this article was in English. I cant read much of Gujarati. Thank you,

    ReplyDelete

Post a Comment

Popular posts from this month

Instagram Feed