Posts

Featured Post

How was Shatrunjay Tirth owned & managed since the past 2000 years?

Image
Shatrunjay Mahatirth, Palitana is considered the most sacred Tirth (pilgrimage place) by the Shwetambar Jain community. With more than 865 temples located on the Shatrunjay hill, it is the highest revered pilgrimage in Jain history. It is believed that countless saints, great souls and ascetics have attained the supreme salvation here. However, since the last few years, the Tirth has been mired with controversies with respect to the management of the Shrines of the temples and the hill as a whole. Currently too, an ongoing debate is dividing the Jain community with respect to the management of the Tirth. Therefore, I have attempted to trace the entire available history on how the Tirth was managed since the last 2000 years . This will help the readers have a better understanding of the history of the Tirth and the circumstances under which it was managed. I have also added some of the litigations faced by the Tirth in the span of last two centuries for more clarity on the same. ~~

पर्युषण महापर्व - इतिहास के झरोखे से

Image
  जैन दर्शन में पर्वों को लौकिक पर्व और आध्यात्मिक पर्व में विभाजित किया गया है. पर्युषण महापर्व की गणना आध्यात्मिक पर्व के रूप में की गई है और इसे सबसे पवित्र पर्व का दर्जा दिया गया है. आगम छेदसूत्र - श्री आयारदशा (दशाश्रुतस्कंध) एवं श्री निशीथ सूत्र आदि आगम ग्रन्थों में पर्युषण के मूल प्राकृत रूप " पज्जोसवण " शब्द का प्रयोग हुआ है. वर्तमान समय में, पर्युषण पर्व को श्वेताम्बर मूर्तिपूजक संप्रदाय के तपागच्छ और खरतरगच्छ में श्रावण वदी १२ से भाद्रपद शुक्ल ४ तक मनाया जाता है और मूर्तिपूजक संप्रदाय के अंचलगच्छ, पार्श्वचंद्रगच्छ एवं अमूर्तिपूजक सम्प्रदाय के स्थानकवासी और तेरापंथ में श्रावण वदी १३ से भाद्रपद शुक्ल ५ तक मनाया जाता है. पर्युषण पर्व के ८वे दिन, अर्थात् सवंत्सरी की आराधना द्वारा, पुरे वर्ष में किये गए पापो का परायश्चित करने के साथ-साथ विश्व के समस्त जीवो से क्षमायाचना करना यह पर्व का मुख्य अंग है. परन्तु अफ़सोस की बात है की, आज मुख्यत्व: जैनो को इस महापर्व के इतिहास के विषय में कुछ खास पता नहीं है; इसीलिए इस लेख के द्वारा पर्युषण के इतिहास पर कुछ प्रकाश डालने का प्रयास

શ્રી જીવિત સ્વામી પ્રભુ પ્રતિમા નિર્માણ કથા

Image
ઈસા પૂર્વ ૫૫૫ વર્ષ (555 B.C.) ચરમ તીર્થાધિપતિ શ્રમણ ભગવાન પ્રભુ શ્રી મહાવીર (દેવાર્ય)  ૨ વર્ષ પૂર્વે ઋજુવાલુકાના કિનારે જૃમ્ભકગ્રામની ભૂમિમાં સર્વજ્ઞ - સર્વદર્શી બન્યા હતા. ત્યાંથી વિહાર કરીને પાવા, રાજગૃહી આદિ નગરોમાં પોતાના શિષ્ય પરિવાર સાથે વિહાર કરતા પોતાની ચ્યવનભૂમિ - બ્રાહ્મણકુંડગ્રામ પધાર્યા. ત્યાં પ્રભુએ તેમના પૂર્વ માત-પિતા દેવાનંદા-ઋષભદત્તને પ્રતિબોધીને દીક્ષા આપી. ત્યાંથી વિહાર કરીને દેવાર્ય તેમની જન્મભૂમિ - ક્ષત્રિયકુંડ પધાર્યા; જે ભૂમિમાં દેવાર્ય જન્મ્યા, રમ્યા, નિશાળે ગયા, રાજ્યવસ્થા આદિમાં રહ્યા તે ક્ષત્રિયકુંડની ધન્ય ધરા પર તેમના સમવસરણ રચાયા. પ્રભુના ભ્રાતા અને ક્ષત્રિયકુંડના અધિપતિ, નંદિવર્ધન વિપુલ સમૃદ્ધિ અને ભક્તિ સાથે દેવાર્યને વંદન કરવા પધાર્યા. પ્રભુએ દેશનામાં વૈરાગ્યનો ધોધ વહાવ્યો; તેમની મધુરી વાણીથી ભૂમિના અણુ-પરમાણુ વધુ પવિત્ર બન્યા. લોકોમાં વૈરાગ્યની લહેર દોડી; પુત્રી પ્રિયદર્શના અને જમાઈ જમાલીએ અનેકો સાથે પ્રભુ પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી. વ્યક્તિત્વ એક, નામ અનેક   તે સમયે દેવાર્યના જન્મને ૪૪ વર્ષ વીત્યા હતા, છતાં તેઓ સર્વાંગસુંદર હતા; તેમની સેવામાં દેવો હાજરાહજ

क्या गृहस्थ आगम अध्ययन कर सकते हैं? - एक विमर्श

Image
प्रत्येक धर्म-परम्परा में धर्म-ग्रन्थ या शास्त्र का महत्त्वपूर्ण स्थान होता है, क्योंकि उस धर्म के दार्शनिक सिद्धान्त और आचार व्यवस्था दोनों के लिए 'शास्त्र' ही एकमात्र प्रमाण होता है. हिन्दूधर्म में वेदों का, बौद्धधर्म में त्रिपिटक का, पारसीधर्म में अवेस्ता का, ईसाईधर्म में बाइबल का और इस्लाम धर्म में कुरान का जो स्थान है, उससे भी बढ़ कर स्थान जैनधर्म में आगम साहित्य का है. जैनो के लिए आगम जिनवाणी है, आप्तवचन है और धर्म-दर्शन एवं साधना का आधार है. परन्तु एक प्रश्न उभर कर आता है - क्या गृहस्थ (श्रावक- श्राविकाऐं) आगम ग्रंथो को पढ़ कर उनका अभ्यास कर सकते हैं? यद्यपि श्वेतांबर स्थानकवासी और श्वेतांबर तेरापंथी परंपरा में श्रावक -श्राविकाओं को आगम पढ़ने की अनुमति है और उन्हें कंठस्थ करने की परंपरा भी है, परन्तु वर्तमान जैन श्वेतांबर मूर्तिपूजक परंपरा में गृहस्थों को आगम ग्रंथ पढ़ने की अनुमति नहीं है (मात्र श्री दशवैकालिक सूत्र के प्रथम चार अध्ययन तक ही पढ़ने की अनुमति है). पूज्य साधु भगवंतो को भी वर्षो की साधना और योगोद्वहन (जोग) [1] के पश्चात ही इन पवित्र आगम ग्रंथो को पढ़ने का अधिकार